Nudging voor lokale overheden: hoe geef je gedrag een duwtje in de juiste richting?

Auteur: Robin Vets, Teamlead Design & Strategie
Publicatiedatum: 15/10/2026

Hoe stimuleer je inwoners om vaker de fiets te nemen, minder zwerfvuil achter te laten of duurzamere keuzes te maken? Tijdens ons recente webinar ‘Nudging voor lokale overheden’ legde Robin, onze teamlead Design & Strategie, uit hoe lokale besturen gedragswetenschappelijke inzichten kunnen inzetten om inwoners te sensibiliseren en gedrag te veranderen.

Aan de hand van twee cases toonde ze exact hoe nudging voor lokale overheden in de praktijk werkt.

Wat is nudging?

We maken elke dag duizenden keuzes. En hoewel we vaak wel weten wat de beste keuze is, handelen we daar niet altijd naar. Dat komt doordat onze hersenen volgens twee verschillende denksystemen werken.

Systeem 1 werkt snel, automatisch en grotendeels onbewust. Het vraagt weinig energie en wordt daarom het vaakst gebruikt. Systeem 2 werkt trager en bewuster. We analyseren informatie en wegen verschillende mogelijkheden tegen elkaar af, maar dat vraagt meer inspanning.

Nudging speelt in op de automatische besluitvorming, systeem 1 dus. Door kleine aanpassingen aan de omgeving of in onze communicatie kunnen we mensen stimuleren om gewenst gedrag te vertonen. We geven hun een ‘duwtje’ in de juiste richting.

Een voorbeeld hiervan is sociaal bewijs. Wanneer we twee restaurants zien, waarvan het ene een vol terras heeft en het andere een leeg, kiezen we vaak voor het drukke terras. We gaan ervan uit dat het eten daar goed zal zijn omdat andere mensen er ook voor kiezen.

Naast de drie klassieke manieren om gedrag te beïnvloeden (de preek, de stok en de wortel) beschouwen we nudging als een vierde techniek. Het is een aanvullende manier om mensen richting gewenst gedrag te sturen.

Het kompas voor verandering

Om nudging gericht toe te passen, werken we bij Exposure met ons ‘Kompas voor Verandering’. Onze methodiek bestaat uit drie fases:

Analyse
Eerst wordt het probleem zo concreet mogelijk omschreven. Welk gedrag willen we precies veranderen? Waarom vertonen mensen het gewenste gedrag vandaag nog niet? Wie willen we beïnvloeden? En wanneer kunnen we zeggen dat onze ingrepen geslaagd zijn?
Ontwikkeling en implementatie
Op basis van de analyse uit fase 1 worden de meest geschikte nudgetechnieken geselecteerd. Vervolgens worden ideeën uitgewerkt, geïmplementeerd en getest.
Meting en evaluatie
Tot slot wordt onderzocht welk effect de ingreep heeft gehad. Op basis van de resultaten kan worden bepaald of de techniek op grotere schaal kan worden toegepast of verder moet worden geoptimaliseerd.

Volgens Robin is vooral de eerste fase cruciaal. Zonder een duidelijke probleemstelling, doelgroep en meetbare doelstellingen is het moeilijk om te bepalen welke nudge geschikt is en of die daadwerkelijk werkt.

Sensibilisering: hoe we duurzame mobiliteit stimuleren voor WVI

In samenwerking met de West-Vlaamse Intercommunale (WVI) ontwikkelden we sensibiliseringscampagnes rond vier thema’s: duurzame mobiliteit, duurzame energie, duurzaam groen en duurzaam water.

Een van de uitdagingen binnen duurzame mobiliteit was mensen stimuleren om minstens één dag per week met de fiets naar het werk te komen.

Daarvoor onderzochten we waarom mensen vandaag al wel of nog niet de fiets nemen. Tijdens diverse brainstormsessies werden verschillende drempels geïdentificeerd, waaronder het Belgische weer, verkeersveiligheid, afstand en tijd.

Op basis van die inzichten werden kernboodschappen ontwikkeld die gebruikmaken van gedragswetenschappelijke technieken en nudges.

Zo ontstond de campagne ‘Mis niets, neem de fiets’. Die combineert sociaal bewijs met een verliesframe. Fietsen wordt voorgesteld als iets wat steeds meer mensen doen, terwijl de boodschap inspeelt op het gevoel dat je iets zou missen door niet mee te doen.

De campagne bestond uit een kick-offevenement, gevolgd door een fotocampagne, advertenties, drukwerk en boodschappen in de publieke ruimte.

Een belangrijk principe binnen deze aanpak is communicatie in golven. Een groot lanceringsmoment zorgt voor aandacht en mobilisatie. Kleinere communicatieacties houden de campagne nadien onder de aandacht.

Door campagnes regelmatig te herhalen, kan de boodschap verder ingeburgerd raken.

Gedragsverandering: hoe we zwerfvuil aanpakken voor Stad Genk

Naast sensibilisering kan nudging ook worden ingezet om rechtstreeks gedrag te veranderen via ingrepen in de publieke ruimte.

Voor Stad Genk werkten we aan een traject om zwerfvuil en sluikstorten op specifieke locaties in de stad tegen te gaan.

Het project begon met buurtbevragingen, observaties en een uitgebreid literatuuronderzoek. Daarbij werd niet alleen onderzocht waar het probleem zich voordeed, maar vooral waarom mensen afval achterlieten.

Die inzichten vormden de basis voor de verschillende ingrepen:

Gamification met peukenpalen
Door sigarettenpeuken te gebruiken om tussen twee opties te stemmen, werd van het correct weggooien van peuken een spel gemaakt.

Lokale ambassadeurs
Bekende buurtbewoners werden ingezet om een sociale norm te creëren. Met boodschappen zoals ‘Wij houden de Stalenstraat proper’ werden inwoners aangemoedigd om hetzelfde gedrag te vertonen.

Beachflags bij vuilnisbakken
In het Molenvijverpark waren voldoende vuilnisbakken aanwezig, maar die bleken niet altijd goed zichtbaar. Beachflags maakten de vuilnisbakken opvallender, zodat bezoekers ze sneller konden vinden.

Geurnudges Een andere techniek maakte gebruik van een nestkastje dat een frisse citroengeur verspreidde. De achterliggende hypothese was dat mensen een omgeving die proper ruikt, ook proper willen houden.

Grondmarkeringen In een winkelstraat werden vloerstickers aangebracht die aangaven hoe ver de volgende vuilnisbak verwijderd was.

Uit de voorafgaande literatuurstudie bleek dat dergelijke ingrepen vooral effect hebben tot een afstand van 50 meter. Toch toonden de metingen dat markeringen met een afstand van 70 meter in deze specifieke context goed werkten.

Dat toont ook aan waarom het belangrijk is om nudges in de praktijk te testen. Elke context is anders.

Benieuwd naar alles wat we voor Stad Genk uitgewerkt hebben?
Lees er hier alles over!

De drie belangrijkste inzichten uit het webinar

Nudging is een vierde techniek om gedrag te beïnvloeden.
Naast informeren, straffen en belonen kan nudging worden ingezet om mensen richting gewenst gedrag te sturen. Dat kan zowel via communicatie als via concrete ingrepen in de publieke ruimte.
Meten is weten, gissen is missen.
Een succesvolle nudge begint bij een grondige analyse. Pas wanneer duidelijk is welk gedrag moet veranderen, bij welke doelgroep en waarom, kunnen geschikte technieken worden gekozen. Door de effecten te meten, wordt duidelijk of de ingreep daadwerkelijk werkt.
Nudging is geen wondermiddel.
Nudging kan grote groepen mensen beïnvloeden, maar niet iedereen zal zijn gedrag veranderen. Een hardnekkige sluikstorter zal bijvoorbeeld niet noodzakelijk reageren op een eenvoudige sticker.

Bovendien moet de keuzevrijheid te allen tijde behouden blijven. Mensen worden gestimuleerd om gewenst gedrag te vertonen, maar kunnen nog altijd een andere keuze maken.

Conclusie

Nudging biedt lokale overheden een aanvullende manier om inwoners te sensibiliseren en gedrag te veranderen. De praktijkvoorbeelden van WVI en Stad Genk tonen hoe gedragswetenschappelijke inzichten kunnen worden vertaald naar communicatiecampagnes en concrete ingrepen in de publieke ruimte.

De belangrijkste les uit het webinar is dat een goede nudge begint bij het begrijpen van menselijk gedrag. Door eerst het probleem te analyseren, vervolgens een geschikte techniek toe te passen en ten slotte de effecten te meten, kunnen lokale overheden gerichter werken aan gedragsverandering.

Heb je vragen, of wil je aan de slag met nudging bij jouw gemeente?
We delen graag onze kennis en inzichten tijdens een kort, vrijblijvend gesprek: